Thầy, trò chúng ta lên Long Mỹ lúc đó, hình như là cuối tháng hai, đầu tháng ba của năm bảy chín thì phải. Cả thầy lẫn trò vác cuốc, xẻng...lèn trong mấy chiếc xe ô tô lên Long Mỹ chặt cây, dọn cỏ, đắp luống, trồng rau... thực hiện đúng nội dung nghị quyết của Đảng uỷ Trường đại học sư phạm Quy Nhơn lúc ấy đề ra:" Qua những hoạt động này sẽ đào tạo những giáo viên tương lai vừa ' hồng" vừa " chuyên", xứng đáng là trí thức Xã Hội Chủ nghĩa". Bây giờ nghĩ lại cái " nghị quyết tô bằng mực đỏ nhoè ", thấy nó " ấu trĩ" và buồn cười. Nhưng... lúc đó, không có " nghị quyết "ấy, sẽ không có những buổi lao động ở Long Mỹ, như vậy chúng ta đã mất biết bao nhiêu kỷ niệm, những kỷ niệm vui nổ trời , bây giờ ngồi ôn lại, tôi vẫn thấy nhớ đến" thắt ruột, thắt gan".
... Cái lán lợp mái bằng nứa đập dập, diện tích không lớn, nằm cô độc giữa một cánh đồng đất pha cát là nơi tá túc của tất cả các thành viên nam, nữ hai lớp Sử - Chính trị khoá 1. Cạnh cái lán đó là một con suối nhỏ, nước rỉ rả chảy cạnh một vài lùm cây dày có những cành lá la đà mơn man mặt nước. Những lùm cây ấy ôm lấy những bãi cát mỏng, màu vàng rất sạch, vô tình đã trở thành một chỗ tắm kín đáo, rất lý tưởng cho các bạn nữ. Dòng nước của con suối lại chảy tiếp ra một chỗ thoáng, vượt qua mấy những tảng đá to đổ xuống, tạo thành một vũng nước rộng tha hồ cho các bạn nam vùng vẫy sau một ngày lao động mệt nhọc. Cứ mỗi buổi chiều, sau khi lao động xong, trước khi đi tắm, mấy bạn nam trong lớp đã có một nghĩa cử "cao thượng" là gác phòng những kẻ có "lòng dạ tăm tối, cái nhìn đểu giả" cho chị em tắm được an toàn. Đổi lại, tôi cũng biết, nhiều bạn nam, quần áo nhất bộ, mấy ngày không giặt, có cái mùi mà chuột chù biết nói cũng lạy " bằng cụ". Chị em thương vì tấm lòng nhiệt tình của các bạn nam trong lớp, đã giặt hộ những bộ quần áo đó.Các bạn nữ vừa giặt, vừa bịt mũi . Ở Long Mỹ, tôi nhớ nhất, nếu bạn nào đó có ngày sinh nhật, trùng với những ngày cả lớp đang lao động ở đây thì thật hạnh phúc. Bây giờ tổ chức sinh nhật thường ở nhà hàng, có bánh ga tô, có hoa tươi sặc sỡ, bia rượu thừa mứa... Nhưng không thể vui bằng ở Long Mỹ. Tôi nhớ có một ngày trong lớp trùng ngày sinh nhật của mấy bạn. Cả lớp mình cùng tổ chức mừng ngày sinh nhật này. Quân và Giang xin phép cho về trước để đi tìm hoa rừng.Tôi đồng ý, hai bạn vội chạy đi, nét mặt rất hớn hở. Còn cả lớp, sau buổi lao động, hôm ấy về sớm hơn, tắm rồi ăn cơm cũng nhanh hơn. Buổi tối, dưới ánh trăng ngồi quây quần bên nhau, thi nhau hát, thi nhau cười đùa, rồi một người đứng lên tặng hoa cho cho các bạn đó có thêm một tuổi, thêm tý trưởng thành, thêm tý lớn khôn... Tình cảm của các bạn trong lớp là như thế, luôn quan tâm đến nhau. Không may trong lớp có bạn đau bụng, nhức đầu, nhất là mấy bạn nam là tất cả các bạn nữ đều lo. Bên nữ, có bạn Hằng, rất ra dáng người chị, lo từng chén cháo đến những lời an ủi chân thành. Tôi biết, có nhiều "tướng " bên nam, hay giả vờ làm chuyện này, vừa khỏi đi lao động, lại được các bạn nữ chăm sóc, quần áo không phải giặt... sướng hơn hồi ở nhà gần bố, mẹ...
Cả lớp chúng ta đi lao động đúng lúc tiết trời Long Mỹ giữa mùa khô, ban ngày nắng chói chang, từ mờ sáng cái nóng đã xuyên đất, bốc hơi hầm hập. Buổi trưa nóng như rang, nằm trong lán mồ hôi vẫn đổ ra rìn rịt.Còn buổi chiều, gió đã thổi dạt nắng sang bên kia vách núi, thế mà vẫn thấy cái nóng làm bỏng rát vai. Đến buổi tối, tiết trời may ra mới mát trở lại, lúc ấy mới có thể dễ thở một chút.
Lúc này ngồi viết hồi tưởng những dòng này, tôi cứ nghĩ mãi. Cũng lạ thật, hồi đó, cả thầy lẫn trò ăn uống như thế, sao lại có sức lao động nhỉ? Buổi sáng, đánh răng vội vàng, rửa mặt cũng qua loa rồi sáu người một mâm cơm, gọi thế cho nó " oai", chứ chỉ là một rá đựng những hạt cơm rời rạc bám vào mấy củ sắn hoặc vào vài cái " nắp hầm" bằng bột mỳ cứng gần bằng đá " ném gà, gà què, ném chó, chó chết!". Cái gọi là "cơm " ấy chan với nước muối pha một chút bọt ngọt.Thế mà ai cũng ăn ngon lành! Cơm buổi trưa, hay buổi chiều, cũng chỉ hơn buổi sáng một tý chút. Có canh nấu bằng rau rừng như rau má, lá lốt...( Các loại rau này, có hôm, sau buổi lao động các bạn định về, tôi yêu cầu mỗi người phải ngồi lại nhổ một ít mang về lán cho chị nuôi nấu. Có bạn bực lắm, dù không nói ra !), Cũng có thịt, nhưng là miếng thịt muối, mặn chát, nổi lều bều trên mặt nước nâu, màu cơm cháy đựng trong cái xoong nhôm, người này gắp được, thì người kia nhịn...
Tiết trời khô hạn dễ làm người ta phát sốt, ăn uống rất thiếu thốn, làm việc vô cùng vất vả, nhất là những bạn lần đầu tiên cầm đến xẻng, cuốc... Điều đó không hề gây cho tôi và tôi nghĩ, cả các bạn nữa, một ấn tượng nào. Điều tôi nhớ nhất vẫn là tiếng cười của các bạn, kể cả những trò đùa tếu táo trong những ngày thầy trò ở Long Mỹ. Giờ đây tôi nghĩ lại, cứ ngồi cười một mình. Làm sao quên được cảnh cả hai lớp chuẩn bị làm thịt hai "chú" cầy, do anh Chính lớp trưởng lớp 1 A chủ trò. Đã khiêng được hai " chú" cầy về lán, không hiểu sao lại để một " chú" tuột dây, chạy mất. Thế là cả hai lớp, mọi người ùa ra, bổ khắp nơi tìm kiếm... bỏ cả lao động để tìm "chú " cầy bỏ trốn kia:" Cố mà tìm, mất vài cả chục li lô đạm, chứ ít gì! ". Tôi tiếc của, hét toáng lên, rồi cùng mọi người cũng cầm gậy vào nương mía, các lùm cây lùng sục. Cuối cùng, chó không tìm thấy, như đôi dép tôi dính đầy... của ai đó, tương vào bờ ruộng, mình mải tìm " chú " cầy, không để ý, dẫm phải. Xuống suối tôi cọ đôi dép suối cả tiếng đồng hồ vẫn không hết mùi. Khiếp quá !
Những đêm trăng tròn ở Long Mỹ, tôi cho là đẹp nhất. Cái ánh trăng huyền hoặc, vàng nhẹ rải đều tất cả.Từ tít phía xa, qua ánh trăng ấy chúng ta thấy hiện trên nền trời những mảng đen nhấp nhô của những dãy núi, gần một chút, cánh đồng đất cát ban ngày là nóng như vậy, bụi như vậy, thế mà ban đêm, cũng dưới ánh trăng, cả cánh đồng như một tấm thảm nhung mềm màu bạc trải rộng đến tận tít phía xa. Không khí thanh bình đến lạ lùng. Ngoài lán, đôi ba bạn nữ tách ra từng nhóm ngồi tâm sự. Mấy bạn nam gõ trống, đánh đàn. Tôi nhớ đôi tay gõ trống điêu luyện của Tuấn trống, rồi tiếng ghi ta của Đào Anh Dũng và những trò chơi, đôi khi có giáo viên tham gia. Trò chơi các bạn gọi tôi: " Chính mày !" và sau đó là trận cười ào ra hơn đám thú chạy cháy rừng, có vào những đêm như thế, để rồi mỗi khi nhớ lại trong lòng tôi bồi hồi...
Với các bạn những ngày lao động ở Long Mỹ là kỷ niệm ngày sinh nhật chỉ có hoa rừng và nụ cười, là những tình cảm nam nữ ban đầu còn e ấp, ngượng nghịu. Với tôi, bây giờ có thể nói, lúc đó tôi cũng để ý một bạn nữ, cũng giống một số bạn nam trong Khoa mình lúc ấy, tôi len lén tặng bạn ấy một cái bưu thiếp nhân ngày tám, tháng ba.Tôi biết, bạn đó rất cảm động. Sau này gặp lại, bạn ấy có nói với tôi:" Thầy tặng em tấm bưu thiếp đó với lời đề tặng, làm em suy nghĩ mãi...". Nhưng ... cũng chỉ thế thôi!Tất cả là tại tôi, tôi mến em mà không dám đi tới cùng vì lúc đó, tôi cứ suy nghĩ: " Giáo viên chủ nhiệm có nên yêu sinh viên không? Rồi lại đang là đối tượng Đảng, yêu sinh viên, chi bộ sẽ đánh giá không tốt về mình...".Tôi coi cái " tôi " lớn quá, để mất em. Đến với tình yêu, như một câu thơ của nhà thơ Hồng Thanh Quang, viết đại ý: Đã yêu, phải yêu tới cùng, như nhảy ra khỏi máy bay không mở dù, vẫn cứ yêu...Bạn nữ ấy, sau này có gia đình, rồi một lần đổ vỡ, bây giờ xây dựng một gia đình mới, sống rất hạnh phúc. Dẫu vậy, khi đến thăm bạn ấy, tôi vẫn nhớ bài thơ " Không đề " của nhà thơ Nguyễn Thuỵ Kha:
Đưa người yêu qua nhà người yêu cũ
Trong cơn mưa ban trưa
Thấy hồn mình ướt thành hai nửa
Nửa ướt bây giờ, nửa ướt ngày xưa.
Người bạn gái ấy đọc những dòng này, có tha thứ cho tôi không ?
Những kỷ niệm vui ở Long Mỹ, tôi có thể kể ra không biết bao nhiêu chuyện...
Đầu lán là một cái bếp lò nấu bằng than nắm.Trên bếp để một cái chảo gang to, nấu cơm cũng đấy, nấu canh cũng đấy, nấu nước sôi cũng đấy. Nghĩa là mọi điều "thiên liêng làm nên bản chất tốt con người" chiếc chảo gang này nắm giữ tất cả, ai cũng phải tôn trọng!!!Ấy thế mà có một chuyện ( Bây giờ tôi mới kể).
...Sáng sớm, tôi và thầy Sâm ( dạy bộ môn lịch sử Đảng) thức dậy trước nhất, lúc đó cả lán, mọi người vẫn đang ngủ say. Tôi và thầy Sâm lò dò đi ra đầu lán, định xuống suối lấy nước đánh răng thì phát hiện chiếc chảo gang có những "nhiệm vụ thiêng liêng" kia, đã được đặt dưới đất, bên trong lấp sấp nước. Tôi nghĩ, có thể là nước chị nuôi lấy từ hôm qua, chuẩn bị nấu cơm buổi sáng, như vậy khỏi phải xuống suối, tôi dùng một cái ca Mỹ múc nước trong chiếc chảo gang đó đưa cho thầy Sâm dùng trước," Kính lão đắc thọ". Thầy Sâm cầm ca nước tôi đưa cho, nói với tôi giọng rất tình cảm:" Tôi cảm ơn anh ! Anh tốt quá !" Nói xong, thấy đưa ca nước lên miệng, cho vào một ngụm. Bỗng ... mặt thầy Sâm nhăn lại, nhổ nước ra phì phì.Thầy đổ vội ca nước xuống đất rồi nói với tôi, giọng căm phẫn :" Anh Trung xem này! Nước trong chảo sao có mùi giống nước... quá! Có ai đó đã...vào trong này. Tôi mà không bị thế này sáng nay cả khoa ta được ăn cơm nấu bằng nước... à !".Tôi thò một ngón tay vào chảo nước, rồi đưa lên mũi ngửi. Đúng là có mùi hơi giống mùi đó, vẫn bán tín, bán nghi. Chẳng lẽ các bạn sinh viên lại làm việc đó? Nam hay nữ? Thầy Sâm vẫn chưa nguôi giận, nói tiếp với tôi: " phải họp hai lớp, truy tìm ra thủ phạm.Chứ để thế này sinh viên hư hết!"Tôi ầm ừ cho qua chuyện, trong đầu vẫn một suy nghĩ: "Ai làm việc này ?".Chợt, trong đầu tôi loé lên. Nửa khuya tối qua, tôi giận mình thức giấc khi thấy một tiếng động bên cạnh.Thầy XYZ, rất khả kính, mắc võng nằm cạnh tôi, thức dậy đi tiểu tiện đêm, thầy làm có vẻ "bí mật " lắm, không muốn cho ai biết. Thầy làm rất nhanh, rồi đi vào, nhẹ nhàng nằm xuống võng. Hay là thầy...Dễ lắm! Vì có đi ra suối, hay ra bụi cây cũng không thể nhanh như thế được, mà nghe đâu thầy cũng là người hay sợ ma... Có thể thầy mắt kém, nhìn không rõ, tưởng cái chảo gang kia là chỗ đi vệ sinh, lấy nứơc tưới rau!?? Còn không phải thầy mà là các bạn sinh viên, thì tôi... bó tay đầu hàng. Tôi biết, có lấy "roi đánh dập mông", chẳng bạn nào chịu khai!!! Vì các bạn ấy cũng "sợ ma " như thầy thì sao? Sau này cho dù thầy Sâm nhắc mấy lần, tìm thủ phạm gây ra " chuyện này", tôi cũng tảng lờ như quên để giữ uy tín cho các thầy giáo, cũng là giữ bình yên cho cả lớp, coi như nó không xảy ra. Hơn nữa, chuyện ấy cũng xảy ra có một đêm duy nhất, nên tôi nghĩ: cũng có thể ai đó " lầm lẫn " chẳng cần " truy tìm!!! Bây giờ tôi mới kể lại, nếu không phải thầy XYZ làm, vậy trong chúng ta có ai " cố ý" chứ không phải vô tình làm việc đó, giờ thấy " ân hận" cứ dũng cảm giơ tay, mọi người sẽ hoan nghênh sự " trung thực rất tự giác " và xí xoá hết mọi chuyện...
Ban đêm ở lán, sau những trò chơi, buổi tâm sự, theo yêu cầu của các thầy, đúng chín giờ tối, mọi người phải đi ngủ. Vào nằm trong lán rồi, bên nữ vẫn có những cuộc nói chuyện rì rầm không dứt. Tiếp đến là chỗ nằm của các bạn nam. Các bạn nam không bao giờ nằm yên, nói chuyện, cười đùa liên tục. Chỗ các bạn nam nằm, cách chỗ các thầy mắc võng chỉ là một hàng cột ngang để treo võng. Các thầy không nói chuyện, cố tìm giấc ngủ. Thấy các bạn nam vẫn còn cười, nói, ảnh hưởng đến giấc ngủ các thầy, tôi nhắc nhẹ: " các bạn nam không cười, nói chuyện nữa, ngủ đi lấy sức, ngày mai còn làm việc.". Mấy bạn " Vâng ạ ! " có vẻ ngoan ngoãn lắm, rồi im lặng. Bỗng ...Lại " bỗng " phía các bạn nam đang nằm, một tiếng " trung tiện" vang lên, vang to, như cố tình. Tiếng cười lại nổi lên, các bạn bịt mũi để tiếng cười bớt to, rồi tiếng nói thì thầm, kỳ thực để cho cả lán nghe thấy:" Thối quá ! thối còn hơn cả mùi cóc chết!"," Của thằng T đấy, chiều nay tao thấy nó ăn nhiều cơm cháy lắm!"." Đừng nói oan cho nó, các thầy nghe được không ra làm sao cả - Rồi tiếng người này nói to hơn, cốt cho các thầy nghe thấy - Tao nghe âm lượng và mùi này thì chỉ có bên nữ phát ra thôi"... Thầy Hùng mắc võng, nằm cạnh tôi, nói ngán ngẩm: " Chúng nó nằm cạnh thầy giáo mà còn như thế này, không biết về khu ký túc xá, chúng nó quậy đến cỡ nào !". Câu hỏi này, nếu các bạn nhớ lại những ngày ở khu O ký túc xá, sẽ trả lời thay tôi.
Tôi kể lại chuyện này, không có ý nói các bạn " hỗn" với các thầy, mà chỉ muốn nói, lúc ấy các bạn là sinh viên nhưng vẫn còn "vô tư", vẫn ở cái tuổi nghịch ngợm :"nhất quỷ, nhì ma, thứ ba học trò " trong sáng. Không phải như bây giờ, các em sinh viên đã đánh mất tuổi hồn nhiên sớm quá, sống thực dụng, tính toán, không có những giờ phút " thần tiên " mà thầy trò chúng ta đã có.
Tình cảm thầy trò ở Long Mỹ cũng rất thật, không hề có sự ngăn cách, gần như tình cảm anh em, chẳng có việc gì không dám làm như kiểu, anh rủ em, trốn bố, mẹ "đi chơi" giữa trưa! Thậm chí... tôi kể thêm cho các bạn một chuyện mà lúc ấy, sau khi xong mọi việc tôi với bạn ấy có hứa với nhau, phải dấu tất cả, không kể cho ai biết. Nhưng đến bây giờ đã gần ba mươi năm, đến tài liệu mật của CIA, người ta còn công bố huống hồ là chuyện thầy trò cùng đi bẻ trộm mía. Một câu chuyện có thật tưởng như đùa!
Mới đến Long Mỹ buổi sáng, buổi trưa tôi với Tiến lớp A, cả hai thầy trò, mỗi người vận đúng một chiếc quần đùi, một áo may ô...đi qua một cây cầu bắc qua con suối. Khát nước quá, trước mặt là một ruộng mía, cây lên khá cao, rậm rạp, cả hai thầy, trò lội ngay vào. Đến giữa ruộng, ngó quanh quất, không có ai, tôi với Tiến cứ nhổ từng cây rồi ngồi xuống dùng miệng tước vỏ rồi nhai mía, hít nước, hít lấy, hít để một cách ngon lành. Cả hai thầy trò " chơi " cũng đến ba cây, vỏ chất đống một bãi to giữa ruộng. Xong việc tôi với Tiến ung dung ra về, Tiến còn định nhổ thêm mấy cây mang về cho các bạn, tôi không cho:" Biết cái ruộng mía này của ai, cậu vác mấy cây mía này về, họ bắt được, ê mặt.". Tiến nghe theo, không nhổ nữa. Buổi chiều, tôi đang đứng bên ngoài lán thì có một bà già đi vào, nét mặt tức giận.Gặp tôi, bà nói ngay: " Báo cáo với thầy! Cái ruộng mía của tôi trồng, chỉ có quân của thầy vào ăn cắp.Chúng nó ăn mía rồi xả đầy ra ruộng.Trước đây, khi quân của thầy chưa đến có bao giờ xảy ra tình trạng ăn cắp như thế này đâu!".Tôi giật mình, nhưng cũng còn đủ bình tĩnh hứa với bà già đó sẽ " Nghiêm trị quân ăn cắp đã làm hổ danh những trí thức xã hội chủ nghĩa tương lai...".Tiến đứng đằng xa tái mặt. Bà già về rồi, Tiến gặp tôi hỏi nhỏ: " Thầy có nghiêm trị thật không? Chẳng lẽ họp lớp kiểm điểm, thầy phê bình em, rồi em phê bình thầy." Tôi thấy xung quanh không ai để ý chuyện này thì lắc đầu, nói nhỏ với Tiến:"Không có chuyện đó! Tuyệt đối cậu không được nói chuyện này với ai, sống để dạ, chết mang theo." Tiến giơ tay tuyên thệ như sắp vào một "tổ chức thiêng liêng" : " Em xin hứa với thầy, không bao gìơ làm lộ chuyện này." .Cũng may cho tôi với Tiến, không bị bắt tại trận, chứ lúc ăn mía bị bắt, không biết tôi với Tiến sẽ biến báo thế nào? Bây giờ tôi vẫn nhớ hình ảnh Tiến lúc ấy, mặc cái quần đùi lòi chân ống sậy, tóc cắt cao, mặc áo may ô hở hết cả mấy xương sườn, nét mặt rất hồn nhiên, vẽ rất giỏi, chuyện gì với bạn ấy, dù phức tạp đến đâu cũng thành đơn giản cả. Tiến tốt hơn tôi, đến giờ chắc bạn ấy chẳng kể chuyện này cho ai, giữ bí mật đến cùng. Còn tôi, tôi lại kể hết cho các bạn nghe!
... Những câu chuyện tôi kể, cứ như nó vừa mới xảy ra hôm qua. Kể lại để mà thương, mà nhớ.Thương và nhớ tình cảm bạn bè, thầy trò khổ đến như vậy, không ai than van, vẫn vui đùa, vẫn cười, vẫn quan tâm đến nhau. Với tất cả, chúng ta sống như trong một đại gia đình, không một chút tị hiềm, nhỏ nhen, vẫn nghĩ đến một tương lai tốt đẹp, đúng với lời bài hát " Mùa nhãn mới" tôi đã dạy các bạn ở Long Mỹ hồi đó. Một bài hát đẹp cả nhạc và lời, tôi chép lại nguyên văn lời để các bạn hát, nhớ lại một thời đầy chất lãng mạng của tuổi trẻ:
Ở nơi ấy làng tôi uốn khúc quanh bờ sông
Rộng mênh mông, cánh đồng cò bay thẳng cánh.
Ở nơi ấy có người bạn gái mến thương, mắt đen đen như hạt nhãn lồng.
Ở nơi ấy làng tôi biết bao nhiêu mùa xuân, đẹp trăng lên, lúa về đầy sân hợp tác.
Và nơi ấy con thuyền ngược xuôi bến sông, nhãn quê tôi thơm ngọt tiếng cười.
ĐIỆP KHÚC:
Tôi rời xa nơi ấy đã bao mùa nhãn rồi.
Hỡi tây bắc thân yêu tôi đi tìm người trong nhãn mới
Tôi rời xa nơi ấy là muốn đem về mùa xuân cho quê hương tôi
LỜI II
Ở nơi ấy làng tôi biết bao nhiêu chàng trai cùng lên đây xây dựng miền tây hạnh phúc.
Nhiều cô gái chưa từng rời xa xóm thôn, cũng lên đây xây dựng đất mới này.
Ở nơi ấy làng tôi biết bao nhiêu mùa xuân, đẹp trăng lên lúa về đầy sân hợp tác.
Và nơi ấy con thuyền ngược xuôi bến sông, nhãn quê tôi thơm ngọt tiếng cười.
Vào lại ĐIỆP KHÚC.
Tôi còn giữ được một số ảnh chụp hồi đó, khi thầy trò chúng ta lao động ở Long Mỹ. Nét hồn nhiên, nghịch ngợm, thật đẹp không hề phai đi cùng thời gian.
Nào! Các bạn, còn ai có những kỷ niệm về Long Mỹ, Nam Tăng hãy kể tiếp đi...
Cảm ơn các bạn đã đọc bài này
Chúc tất cả mọi người vui, hạnh phúc.
Hẹn gặp lại
|
